Форуми III байналмилалии санъати мақом, ки дар шаҳри бостонии Намангони Ҷумҳурии Ӯзбекистон баргузор гардид, ба яке аз рӯй додҳои муҳимми фарҳангии солҳои охир на танҳо дар Осиёи Марказӣ, балки дар тамоми фазои тамаддуни мусиқии шарқӣ табдил ёфт. Ин ҳамоиши бонуфуз аз доираи як вохӯрии анъанавии сарояндагону навозандагон ва мусиқишиносон берун баромада, марҳалаи нави рушди санъати мақомро муайян намуд, ки бар пояи муттаҳидсозии талошҳои давлатҳо, ҷомеаи илмӣ ва аҳли эҷод дар самти ҳифз, таҳқиқ ва муаррифии мероси маънавии муштараки халқҳои Шарқ асос меёбад. Мақом танҳо як самти мусиқӣ нест. Дар тули садсолаҳои зиёд он ҳамчун солномаи маънавии халқҳои Шарқ хизмат намуда, ҷаҳонбинӣ, фалсафа, идеалҳои зебоипарастӣ ва арзишҳои ахлоқии онҳоро инъикос кардааст. Дар ғановати оҳангҳо, умқи мазмуни шеърӣ ва маҳорати иҷроии он таҷри баи чандинсолаи рушди фарҳангии як тамаддуни бузург таҷассум ёфтааст. Имрӯз мақом на танҳо ҳамчун мероси гузашта, балки ҳамчун санъати зинда ва рушдёбанда пазируфта ме шавад, ки дорои имкониятҳои бузурги эҷодӣ ва илмӣ мебошад. Ҳифзи ин анъанаи нодир тақозо менамояд, ки таҳқиқоти бунёдӣ, технологияҳои му осири рақамӣ, рушди таълими мусиқӣ ва густариши ҳамкориҳои байналми лалӣ бо ҳам пайваста амалӣ гарданд. Маҳз дар чунин замина бояд та шаббусҳое, ки дар Форуми Намангон пешниҳод гардиданд, баррасӣ шаванд. Татбиқи онҳо имкониятҳои навро ба рои ҳамкории давлатҳое фароҳам ме орад, ки онҳоро сарчашмаҳои мушта раки фарҳангӣ ба ҳам мепайванданд, робитаҳои илмиро таҳким мебахшад, мубодилаи эҷодиро васеъ менамояд ва ба рушди ҳамкориҳои башардӯсто на мусоидат мекунад. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ин ташаббусҳо аҳаммияти махсус доранд. Тоҷикистон дорои анъанаи ғании «Шашмақом» ва мактаби рушдёфтаи мақомшиносӣ буда, дорои имкониятҳои назарраси илмӣ ва иҷроӣ мебошад, ки метавонад дар татбиқи лоиҳаҳои байналмилалӣ доир ба ҳифз ва рушди санъати мақом саҳми арзанда гузорад. Яке аз ташаббусҳои муҳимми Форуми III байналмилалии санъати мақом пешниҳоди таъсиси Маркази умумиҷаҳонии мақом ва Академияи байналмилалии мақом мебошад. Ин идея дорои аҳаммияти бузурги таърихӣ ва илмӣ буда, имконият фароҳам меорад, ки неру ва таҷрибаи мутахассисони кишварҳои гуногун дар доираи як фазои ягонаи байналмилалии илмию фарҳангӣ муттаҳид карда шавад. Муҳим аст, ки сухан на танҳо дар бораи омӯзиши мактабҳои алоҳидаи миллӣ, балки дар бораи таҳқиқи ҳа маҷонибаи гуногунии анъанаҳои ба ҳам наздики мусиқии Шарқ меравад. Мақом, муғом, муқом, дастгоҳ ва дигар шаклҳои мусиқии классикӣ равандҳои умумии рушди фарҳангии халқҳои мин тақаро инъикос намуда, муносибати васеи байналмилалии илмиро тақозо мекунанд. Таъсиси чунин марказ имконият медиҳад, ки таҳқиқоти бунёдӣ, омода намудани нашрияҳои академӣ, баргузории ҳамоишҳои илмӣ, мубодилаи таҷриба ва татбиқи барномаҳои таълимӣ васеъ гарданд. Омода намудани насли нави мутахассисоне, ки метавонанд дониши амиқи анъанаро бо усулҳои муосири таҳлили илмӣ пайваст намоянд, аҳаммияти хос хоҳад дошт. Академияи мақоми Тоҷикистон ин ташаббусро дастгирӣ намуда, омодагии худро барои иштироки фаъолона дар ташаккули фазои нави байналми лалии мақомшиносӣ иброз медорад. Маводи илмии ҷамъоваришуда, сар чашмаҳои бойгонишуда, анъанаҳои иҷроӣ ва натиҷаҳои таҳқиқоти олимони тоҷик метавонанд дар ин раванд саҳми муҳим гузоранд. Самти муҳимми дигар таъсиси Антологияи рақамии умумиҷаҳонии мақом мебошад. Дар шароити рушди технологияҳои рақамӣ чунин лоиҳа метавонад ба воситаи муассири ҳифзи мероси ғайримоддии фарҳангӣ табдил ёбад. Платформаи ягонаи электронӣ, ки дастхатҳо, маводи нотаҳо, сабтҳои аудиоӣ ва видеоӣ, ҳуҷҷатҳои бойгонӣ ва таҳқиқоти илмиро фаро мегирад, дастрасиро ба сарчашмаҳои нодир барои муҳаққиқон, иҷрокунандагон ва муассисаҳои таълимии тамоми ҷаҳон таъмин хоҳад кард. Тоҷикистон дар ин самт аллакай таҷрибаи арзишманд дорад. Акаде мияи мақоми Тоҷикистон бори аввал дар таърихи амалияи муосири мусиқии Осиёи Марказӣ сабти пурраи аудиоӣ ва видеоии силсилаи «Шашмақом»-ро дар шакли анъанавии даврии иҷрои он анҷом дод. Ин лоиҳа аҳаммияти фавқулодаи илмӣ дорад, зеро имкон медиҳад, ки хусусиятҳои анъанаи зиндаи иҷроӣ, ки онҳоро танҳо тавассути сабти но тавӣ пурра ифода кардан ғайриимкон аст, ҳифз карда шаванд. Сабти но зукиҳои интонатсия, усулҳои ритмӣ, хусусиятҳои иҷрои овозӣ ва созӣ ба рои наслҳои ояндаи мусиқидонон ва муҳаққиқон сарчашмаи муҳим хоҳад буд. Масъалаи дастгирии насли ҷавони иҷрокунандагон ва муҳаққиқон низ аҳаммияти калон дорад. Дар тули садсолаҳо санъати мақом ба воситаи низоми «устод – шогирд» ҳифз гарди дааст, ки дар он устод ба шогирд на танҳо малакаҳои касбии иҷроӣ, балки ҷаҳонбинии бадеӣ, арзишҳои маънавӣ ва хусусиятҳои мактаби иҷроиро низ меомӯзонд. Дар шароити имрӯз ин анъана бояд бо имкониятҳои таҳсилоти касбии мусиқӣ, таҳқиқоти илмӣ ва мубодилаи байналмилалии таҷриба ҳамоҳанг гардад. Озмунҳо, фестивалҳо, дар сҳои маҳорат ва барномаҳои таълимӣ барои омода намудани устодони нави мақом шароити муҳим фароҳам мео ранд. Пешниҳодҳо доир ба таъсиси Фон ди байналмилалии дастгирии таҳқиқо ти санъати мақом ва таъсиси Ҷоизаи байналмилалӣ барои олимон ва иҷрокунандагон низ аҳаммияти махсус доранд. Ин ташаббусҳо метавонанд ба рушди илм, татбиқи лоиҳаҳои эҷодӣ ва таҳкими робитаҳо байни мактабҳои мусиқии кишварҳои гуногун такони нав бахшанд. Таҷрибаи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти омӯзиш, ҳифз ва рушди санъати «Шашмақом» бахши муҳимми раван ди умумии рушди байналмилалии мақомшиносӣ мебошад. Ин фаъолият бар дарки он асос меёбад, ки мақом на танҳо мероси фарҳангии миллӣ, балки ҷузъи таркибии мероси маънавии муш тараки халқҳои Шарқ мебошад. Дар тули фаъолияти худ Академияи мақоми Тоҷикистон ҳамчун яке аз марказҳои пешбари илмию методии кишвар дар самти таҳқиқ ва тарғиби санъати «Шашмақом» ташаккул ёфт. Фаъолияти он таҳқиқоти бунёдӣ, омода намудани нашрияҳои академӣ, рушди мактаби иҷроӣ ва тарбияи му тахассисони ҷавонро фаро мегирад. Яке аз дастовардҳои муҳимтарини Академия омода намудани даҳ сол қабл нашри нави академии шашҷилдаи «Шашмақом» ва нахустин «Фарҳанги тафсирии истилоҳоти Шашмақом» мебошад. Ин асарҳои бунёдӣ аз ҷум лаи дастовардҳои бузурги мақомши носии ватанӣ дар даҳсолаҳои охир ба ҳисоб рафта, заминаи илмии омӯзиш, таълим ва азхудкунии иҷроии санъати «Шашмақом»-ро ба таври назаррас васеъ намуданд. Омодасозии ин китобҳо бар асоси муносибати мукаммали илмӣ анҷом ёфт: омӯзиши сарчашмаҳои дастхатӣ ва нотавӣ, муқоисаи вариантҳои гу ногуни иҷроӣ, таҳрири илмии маводи мусиқӣ ва шеърӣ, инчунин, таҳияи дастгоҳи маълумотдиҳӣ. Дар натиҷа асари бунёдие ба вуҷуд омад, ки ҳам барои илм ва ҳам барои таҷрибаи иҷроӣ аҳаммияти бузург дорад. Имрӯз нашри академии шашҷилдаи «Шашмақом» ва «Фарҳанги тафсирии истилоҳоти Шашмақом» дар низоми таъминоти илмию методии омӯзиш ва таълими санъати мақом мавқеи муҳим доранд. Онҳо дар раванди таълим ва сеъ истифода шуда, ҳамчун заминаи боэътимоди сарчашмашиносӣ барои таҳқиқот хизмат мекунанд ва ба ҳифзу рушди пайдарҳамии анъанаи иҷроӣ мусоидат менамоянд. Таҷрибаи Академия нишон ме диҳад, ки ҳифзи мақом танҳо дар сурати ягонагии илм, маориф ва ра ванди зиндаи иҷроӣ имконпазир аст. Маҳз чунин муносибати фарогир имкон медиҳад, ки мақом ҳамчун санъати рушдёбанда нигоҳ дошта шавад, на танҳо ҳамчун ёдгории таърихӣ. Дар ин робита, таҳкими минбаъдаи мақоми ташкиливу ҳуқуқии Академияи мақоми Тоҷикистон аҳаммияти мах сус пайдо мекунад. Васеъ намудани имкониятҳои он ҳамчун муассисаи илмию фарҳангӣ ба фаъол гардидани таҳқиқот, фаъолияти нашриявӣ, ло иҳаҳои рақамӣ ва ҳамкориҳои байнал милалӣ мусоидат хоҳад кард. Марҳалаи муосири рушди санъати «Шашмақом» дар Тоҷикистон бо сиё сати фарҳангии давлатӣ, ки ба ҳифз ва рушди мероси маънавии миллӣ равона шудааст, робитаи ногусастанӣ дорад. Дар ин раванд нақши хос ба Прези денти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон тааллуқ дорад. Ҳанӯз соли 2000 бо ташаббуси Сарвари давлат вазифаи стратегии эҳё, ҳифз ва рушди ҳамаҷонибаи санъати «Шашмақом» ҳамчун яке аз бузургтарин дастовардҳои фарҳанги халқи тоҷик муайян гардид. Ин ташаб бус барои ташаккули низоми муосири дастгирии давлатии санъати мақом дар кишвар заминаи муҳим гузошт. Ба шарофати сиёсати пайгиронаи давлатӣ дар соҳаи фарҳанг як қатор лоиҳаҳои муҳими илмӣ ва эҷодӣ амалӣ гардида, таҳқиқоти бунёдӣ омода шуданд, асарҳои академӣ ба нашр расиданд, низоми омода намудани иҷрокунандагони ҷавон таҳким ёфт ва ҳамкориҳои байналмилалӣ густариш пайдо карданд. Ташаббуси таъсиси масири байнал милалии фарҳангию сайёҳии «Роҳи мақом» низ аҳаммияти хос дорад. Ин лоиҳа барои муаррифии мактабҳои гуногуни мақом, аз ҷумла мактабҳои мақоми тоҷикӣ рушди сайёҳии фарҳан гӣ ва таҳкими робитаҳои башардӯстона байни халқҳо аҳаммияти бузург дорад. Татбиқи ин масир ба ҷомеаи ҷаҳонӣ имкон медиҳад, ки ғановати анъанаҳои мақомро бишносад, робитаҳои таъри хии онҳоро дарк намояд ва асоси уму мии маънавии мероси мусиқии халқҳои Шарқро эҳсос кунад. Мақом танҳо ба як халқ тааллуқ надорад. Он мероси маънавии муш тараки халқҳои Шарқ, таҷассумгари хотираи таърихӣ, тафаккури фалсафӣ ва талоши инсон ба сӯи ҳамоҳангӣ мебошад. Имрӯз дар назди мо имкони ятҳои нав қарор доранд. Бо муттаҳид намудани донишҳои илмӣ, таҷрибаи иҷроӣ ва имкониятҳои технологияҳои муосир метавонем ояндаи шоистаи ин санъати бузургро таъмин намоем. Тоҷикистон, ки дорои анъанаи ғании «Шашмақом», мактаби рушдёфтаи ил мию амалии мақомшиносӣ ва таҷрибаи назаррас дар ҳифзи мероси фарҳангӣ мебошад, омода аст минбаъд низ дар рушди байналмилалии санъати мақом саҳми арзандаи худро гузорад. Бигзор мақом минбаъд низ ҳам чун пули маънавие боқӣ монад, ки халқҳоро ба ҳам мепайвандад, дӯстиву ҳамдигарфаҳмиро таҳким мебахшад, уфуқҳои нави ҳамкориҳои фарҳанги ро боз менамояд ва зебоӣ, хирад ва маънои амиқи мероси бузурги мусиқии Шарқро ба наслҳои оянда интиқол медиҳад.
АБДУВАЛӢ АБДУРАШИДОВ, ҲУНАРПЕШАИ ХАЛҚИИ ТОҶИКИСТОН
